Անչափահասների աշխատանքային իրավունքի երաշխիքները

Հունիսի 1-ը երեխաների պաշտպանության միջազգային օրն է։ Սովորաբար այս օրը խոսում ենք երեխաների կրթության, առողջության և բարեկեցության մասին, սակայն երեխաների իրավունքների պաշտպանության կարևորագույն գործիքներից մեկն էլ աշխատանքային իրավունքն է։

ՀՀ աշխատանքային օրենսգիրքը անչափահաս աշխատողների համար նախատեսում է հատուկ իրավական ռեժիմ, որը էականորեն տարբերվում է չափահաս աշխատողների նկատմամբ կիրառվող կանոններից։ Այս կարգավորումների նպատակը մեկն է՝ ապահովել, որ աշխատանքը երբեք չվնասի երեխայի առողջությանը, կրթությանը, անվտանգությանն ու բնական զարգացմանը։

Այս մոտեցումը ամրագրված է ինչպես ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքում, այնպես էլ ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայում, Եվրոպական սոցիալական խարտիայում և Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության (ILO) կոնվենցիաներում։ Բոլոր այս փաստաթղթերի հիմքում ընկած է մեկ ընդհանուր սկզբունք՝ երեխայի լավագույն շահի գերակայությունը։

Անչափահասը նույնպես ունի աշխատելու իրավունք

Օրենսդրության համաձայն՝ մինչև տասնութ տարեկան յուրաքանչյուր անձ ունի իր տարիքային հնարավորություններին, զարգացման առանձնահատկություններին և ունակություններին համապատասխան աշխատանքային գործունեություն իրականացնելու իրավունք։

Սակայն այդ իրավունքը բացարձակ չէ։ Օրենքը միաժամանակ սահմանում է մի շարք սահմանափակումներ և երաշխիքներ՝ երեխայի լավագույն շահն ապահովելու նպատակով։

Մինչև 14 տարեկան անձինք կարող են ներգրավվել միայն ստեղծագործական բնույթի գործունեություններում՝ կինեմատոգրաֆիայում, թատրոնում, հեռուստատեսությունում, ռադիոյում, կրկեսում կամ սպորտային միջոցառումներում։

Մինչև 16 տարեկան անձանց հետ կարող է կնքվել միայն ժամանակավոր աշխատանքային պայմանագիր։ Նրանց մշտական աշխատանքի ընդունելն օրենքով արգելվում է։

Հատկանշական է նաև աշխատանքային պայմանագրի կնքման կարգը։ Չնայած աշխատանքային պայմանագիրն իր բնույթով երկկողմ համաձայնություն է գործատուի և աշխատողի միջև, մինչև տասնվեց տարեկան անձանց դեպքում նրանց անունից այն կնքում է ծնողը, խնամակալը կամ հոգաբարձուն։ Էլեկտրոնային աշխատանքային պայմանագրերի համակարգին անցնելուց հետո այս մոտեցումը պահպանվելու է նաև թվային միջավայրում․ էլեկտրոնային աշխատանքային պայմանագիրը ստորագրվելու է օրինական ներկայացուցչի կողմից՝ էլեկտրոնային ստորագրությամբ։

Անչափահասների համար սահմանված է կրճատ աշխատաժամանակ

ՀՀ աշխատանքային օրենսգիրքը նախատեսում է տարիքային խմբերից կախված կրճատ աշխատաժամանակ.

• մինչև 7 տարեկան երեխաների համար՝ օրական առավելագույնը 2 ժամ և շաբաթական 4 ժամ,
• 7–12 տարեկան երեխաների համար՝ օրական մինչև 3 ժամ և շաբաթական 6 ժամ,
• 12–15 տարեկան երեխաների համար՝ օրական մինչև 4 ժամ և շաբաթական 12 ժամ,
• 15–16 տարեկան անձանց համար՝ շաբաթական մինչև 24 ժամ,
• 16–18 տարեկան անձանց համար՝ շաբաթական մինչև 36 ժամ։

Ընդ որում, աշխատանքը պետք է իրականացվի պարտադիր կրթության համար սահմանված ժամերից դուրս։ Այս կարգավորման նպատակը պարզ է․ երեխան պետք է առաջին հերթին սովորի, իսկ աշխատանքը չպետք է խոչընդոտի կրթությանը։

Արտաժամյա և գիշերային աշխատանքներն արգելված են

Մինչև 18 տարեկան աշխատողները չեն կարող ներգրավվել արտաժամյա աշխատանքներում։ Նրանց նկատմամբ չի կարող կիրառվել նաև աշխատաժամանակի գումարային հաշվարկ, ինչը նշանակում է, որ գործատուն չի կարող աշխատանքային ժամերը բաշխել այնպես, որ որոշ օրերի կամ ժամանակահատվածներում անչափահասը կրի գերծանրաբեռնվածություն։

Օրենսգիրքը նաև արգելում է մինչև 18 տարեկան անձանց ներգրավել գիշերային աշխատանքներում։ Գիշերային ժամանակ է համարվում ժամը 22:00-ից մինչև 06:00-ն ընկած ժամանակահատվածը։

Օրենքը բացառություն է նախատեսում միայն մասնագիտական կրթության և ուսուցման որոշ ծրագրերի շրջանակում ուսումնառող 16–18 տարեկան սովորողների համար, սակայն նույնիսկ այդ դեպքում կիրառվում են խիստ սահմանափակումներ և վերահսկողության լրացուցիչ մեխանիզմներ։

Հանգստի իրավունքը հատուկ պաշտպանված է

Օրենսդիրը հատուկ ուշադրություն է դարձրել նաև անչափահասների հանգստի իրավունքին։ Մինչև 16 տարեկան աշխատողների համար ամենօրյա անընդմեջ հանգիստը չի կարող պակաս լինել 16 ժամից։ 16–18 տարեկան աշխատողների համար այն չի կարող պակաս լինել 12 ժամից։

Բացի այդ, մինչև 18 տարեկան անձինք սովորաբար չեն կարող ներգրավվել աշխատանքի հանգստյան, ոչ աշխատանքային՝ տոնական և հիշատակի օրերին։

Անչափահասների ամենամյա արձակուրդի իրավունքը

Անչափահաս աշխատողները ոչ միայն օգտվում են կրճատ աշխատաժամանակի իրավունքից, այլև ունեն ամենամյա արձակուրդը իրենց համար հարմար ժամանակ ստանալու առավելություն։

Ընդ որում, նույնիսկ կրճատ աշխատաժամանակի պայմաններում նրանց ամենամյա արձակուրդի տևողությունը չի կրճատվում և կազմում է 20 աշխատանքային օր՝ հնգօրյա, և 24 աշխատանքային օր՝ վեցօրյա աշխատանքային շաբաթվա դեպքում։

Այս կարգավորման նպատակն է ապահովել անչափահաս աշխատողների լիարժեք հանգիստը, վերականգնումը և կրթական գործընթացի բնականոն շարունակականությունը։

Փորձաշրջան չի կարող սահմանվել

Գործատուները հաճախ աշխատանքի ընդունելիս սահմանում են փորձաշրջան։ Սակայն ՀՀ աշխատանքային օրենսգիրքը հստակ արգելում է փորձաշրջան նախատեսել մինչև 18 տարեկան անձանց համար։

Սա ևս մեկ կարևոր սոցիալական երաշխիք է, որի նպատակն է պաշտպանել անչափահասներին աշխատանքային հարաբերություններում անհավասար դիրքից։

Գործատուն չի կարող միայնակ գործուղման ուղարկել անչափահասին

Օրենսդիրը հաշվի է առել նաև այն հանգամանքը, որ գործուղումները կարող են լրացուցիչ ռիսկեր ստեղծել անչափահասների համար։ Հետևաբար մինչև 18 տարեկան աշխատողին արգելվում է միայնակ ուղարկել գործուղման։

Բժշկական զննությունը պարտադիր է

Մինչև 18 տարեկան անձինք աշխատանքի ընդունվելիս պարտավոր են անցնել պարտադիր նախնական բժշկական զննություն։ Բացի այդ, նրանք յուրաքանչյուր աշխատանքային տարվա ընթացքում առնվազն մեկ անգամ պետք է ենթարկվեն պարբերական բժշկական զննության։

Այս պահանջի նպատակն է ապահովել, որ աշխատանքը բացասաբար չանդրադառնա երեխայի առողջության վրա։

Նյութական պատասխանատվության սահմանափակումներ

Հատկանշական է, որ մինչև 18 տարեկան աշխատողների հետ չի կարող կնքվել լիակատար նյութական պատասխանատվության մասին պայմանագիր։ Այս կարգավորումը ևս բխում է այն սկզբունքից, որ անչափահասները գտնվում են հատուկ իրավական պաշտպանության ներքո։

Որ աշխատանքներն են արգելված

ՀՀ աշխատանքային օրենսգիրքը հատուկ արգելքներ է սահմանում անչափահասների աշխատանքի բնույթի վերաբերյալ։ Մինչև 18 տարեկան անձանց արգելվում է ներգրավել՝

• ծանր, վնասակար և առանձնապես վնասակար աշխատանքներում,
• ալկոհոլային խմիչքների, ծխախոտային արտադրատեսակների, էներգետիկ ըմպելիքների վաճառքի կամ գովազդի հետ կապված աշխատանքներում,
• թմրամիջոցների և հոգեմետ նյութերի շրջանառության հետ կապված աշխատանքներում,
• մոլեխաղերի կազմակերպման կամ գովազդման աշխատանքներում,
• պոռնկագրական, էրոտիկ կամ սարսափ բովանդակությամբ նյութերի արտադրության, տարածման կամ վաճառքի հետ կապված աշխատանքներում։

Այս սահմանափակումները նպատակ ունեն պաշտպանել ոչ միայն երեխայի առողջությունը, այլ նաև նրա բարոյական և հոգեբանական զարգացումը։

Անչափահասի աշխատանքային պայմանագիրը կարող է լուծվել նաև նրա շահերից ելնելով

Օրենսդիրը հատուկ երաշխիք է սահմանել մինչև 16 տարեկան աշխատողների համար։ Եթե ծնողներից մեկը, խնամակալը, հոգաբարձուն, երեխայի առողջության նկատմամբ հսկողություն իրականացնող բժիշկը կամ տեսչական մարմինը պահանջի լուծել աշխատանքային պայմանագիրը, ապա գործատուն պարտավոր է այն լուծել։

Այս նորմը ևս մեկ անգամ ընդգծում է, որ անչափահաս աշխատողի դեպքում առաջնայինը ոչ թե աշխատանքի պահպանումն է, այլ երեխայի առողջությունը, անվտանգությունն ու շահերը։

Եզրակացություն

Հունիսի 1-ը հիշեցնում է, որ աշխատանքային իրավունքը երեխաների պատմությունից անբաժան է։ Աշխատաշուկան փոխվում է։ Տեխնոլոգիաները փոխվում են։ Բայց մեկ սկզբունք մնում է անփոփոխ՝ երեխայի լավագույն շահը միշտ գերակա է։